Wanita Orang Asli Mempertahankan Tanah Adat di Pahang
Daripada 21 individu Orang Asli yang ditahan pada Februari lalu atas tuduhan menceroboh ladang kelapa sawit berhampiran Kampung Jemeri di Kuala Rompin, Pahang, sebanyak 17 orang adalah wanita. Syarikat yang diberikan kebenaran membangunkan tanah tersebut mendakwa kehadiran Orang Asli di situ adalah haram, namun komuniti itu membantah dengan menyatakan mereka telah mengusahakan tanah tersebut lama sebelum kedatangan syarikat.
Rujukan kepada Kes Sagong Tasi
Komuniti Orang Asli merujuk kepada kes Sagong Tasi pada tahun 2002, di mana Mahkamah Tinggi mengiktiraf hak Orang Asli ke atas tanah adat dan mengesahkan kewajipan fidusiari kerajaan untuk melindungi hak komuniti Orang Asli. Usia wanita-wanita yang terlibat dalam kes Kampung Jemeri ini menjangkau dari 26 hingga 60 tahun, menimbulkan tanda tanya dalam kalangan netizen, tetapi bagi wanita-wanita berkenaan, ini bukan perkara baharu.
"Apabila pembalakan berlaku dan hutan musnah, siapakah yang paling terjejas? Wanita. Pembalakan telah memusnahkan ladang mereka dan mencemarkan sungai. Jadi bagaimana wanita-wanita ini sepatutnya mencari air bersih untuk keluarga dan anak-anak mereka?" kata Tijah Yok Chopil dari suku Semai, bekas pengerusi dan timbalan presiden Jaringan Kampung Orang Asli Semenanjung Malaysia (JKOASM).
Tanah Sebagai "Muzium Identiti"
Dr Colin Nicholas, penyelaras Pusat Kebimbangan Orang Asli (COAC), menambah dimensi mendalam kepada pemahaman tentang tanah adat. "Itu hanyalah sebahagian kecil daripada apa yang tanah bermakna kepada Orang Asli," katanya mengenai analogi tanah sebagai "pasar raya" atau "farmasi". Beliau menyifatkan tanah adat sebagai "muzium identiti" Orang Asli yang mewakili sejarah, budaya dan jati diri mereka secara fizikal.
Nicholas dan pakar lain menekankan kepentingan polisi yang memerlukan penyertaan wanita dalam kepimpinan suku dan perbincangan komuniti mengenai masa depan tanah adat. "Tanah ini adalah perwakilan fizikal sejarah, budaya dan identiti masyarakat," tegasnya.
Kesan Kolonial Terhadap Kepimpinan Wanita
Sehingga kebelakangan ini, wanita Orang Asli kebanyakannya tidak hadir atau berdiam diri mengenai isu tanah adat dan warisan mereka. Namun, patriarki sebenarnya agak tidak wujud dalam budaya mereka berabad-abad dahulu.
Masyarakat Egalitarian Sebelum Penjajahan
Banyak komuniti Orang Asli, terutamanya kumpulan pemburu-pengumpul, bersifat egalitarian sebelum kedatangan British. Laporan Kirk dan Karen Endicott bertajuk "The Headman Was a Woman: The Gender Egalitarian Batek of Malaysia" yang diterbitkan oleh COAC mendokumenkan konsep, peranan dan hubungan gender Batek yang sangat egalitarian.
"Tidak ada ketua kampung atau penghulu (dalam kalangan suku seperti Semai), mereka semua dipimpin oleh peranan kekeluargaan. Jika kebetulan seorang wanita adalah matriark, dia mengawal suku tersebut," jelas Nicholas.
Sistem Tok Batin dan Pewarisan Lelaki
Apabila kolonialisme tiba di Tanah Melayu, British tidak tahu bagaimana berurusan dengan Orang Asli. "Mereka memperkenalkan sistem Tok Batin, sistem penghulu seperti yang mereka lakukan kepada orang Melayu," kata Nicholas. Penciptaan sistem ketua kampung ini mengukuhkan maskulinisasi kepimpinan dalam kalangan Orang Asli, mencerminkan sistem pewarisan British pada masa itu.
Kedudukan ketua kampung kemudian menjadi turun-temurun, beralih kepada anak lelaki sulung. "Kesan kolonial yang berterusan ialah wanita Orang Asli tidak diiktiraf oleh kerajaan Malaysia sebagai pemimpin: ketua kampung dilantik, bukan ketua wanita," menurut kertas penyelidikan 2012 oleh A. Baer dari Oregon State University.
Peranan Wanita dalam Pemuliharaan Alam
Pakar bersetuju bahawa penyertaan wanita dalam usaha pemuliharaan alam sekitar akan memberi manfaat kepada semua, terutamanya ketika dunia lebih fokus menggunakan pengetahuan pribumi untuk membendung perubahan iklim dan mengurangkan pembalakan.
Penyertaan Wanita dalam Perbincangan Komuniti
Dr Rafidah Abd Karim, pakar kajian bahasa yang menjalankan penyelidikan mengenai feminisme dan pemberdayaan wanita dalam empat suku Orang Asli, memberitahu Bernama bahawa kajiannya mendapati suku-suku tersebut mempunyai peranan gender, walaupun keteguhan pematuhan mereka terhadap peranan berbeza-beza.
"Walaupun lelaki memegang peranan kepimpinan, wanita mempunyai penglibatan yang kuat dalam komuniti mereka," katanya. Penyelidikannya mendapati wanita mempunyai sikap egalitarian dan feminis, seperti bersetuju bahawa wanita harus menerima gaji sama dengan lelaki untuk kerja yang sama, dan wanita harus mempunyai akses pendidikan yang sama dengan lelaki.
Polisi Perwakilan 50-50
Nicholas berkongsi pengalamannya dengan suku Temiar, di mana lelaki lebih dominan. "Banyak kali kami mempunyai mesyuarat, sentiasa lelaki yang hadir. Jadi kami terpaksa mengenakan syarat bahawa perwakilan mestilah 50-50. Barulah perlahan-lahan wanita mula datang," katanya.
Sosiologi Dr Kamal Solhaimi menekankan bahawa organisasi masyarakat sivil juga harus melaksanakan polisi serupa ketika berurusan dengan Orang Asli. "Kami memperkenalkan patriarki bukan hanya melalui peluang, dan ironinya, perkara seperti pemuliharaan boleh mencipta perpecahan ini, boleh mengukuhkan perpecahan," katanya kepada Bernama melalui Google Meet.
Masa Depan Perwakilan Wanita Orang Asli
Bagi Tijah, perwakilan wanita Orang Asli dalam perbincangan yang memberi kesan kepada komuniti tidak boleh datang terlalu cepat. Berjuang untuk perwakilan wanita sejak berusia 17 tahun, ini adalah isu yang dekat di hatinya.
"Kesan jangka panjang adalah pada wanita, tetapi apabila masyarakat membuat keputusan, mereka tidak memikirkan kesan yang dihadapi wanita juga," katanya. Pakar menegaskan bahawa penyertaan wanita, yang cenderung menjadi penjaga budaya dan warisan mereka, akan membantu usaha pemuliharaan alam dan memastikan pengetahuan nenek moyang diwariskan kepada generasi akan datang.
Penyelidik menyarankan agar NGO dan universiti yang biasanya membayar Orang Asli untuk perkhidmatan sebagai pemandu dan penterjemah harus memasukkan polisi untuk memastikan kedua-dua jantina mempunyai akses sama rata kepada pendapatan yang ditawarkan kumpulan ini. Polisi tidak semestinya memerlukan wanita mengambil peranan maskulin seperti memburu, melainkan mereka mahu, tetapi menyediakan peranan keibuan untuk wanita dan mana-mana lelaki yang berminat, termasuk mengajar dan mewariskan pengetahuan nenek moyang kepada generasi seterusnya.
