Seiring dengan persiapan Hari Gawai yang semakin rancak di seluruh Sarawak, kebimbangan semakin meningkat terhadap pengikisan adat dan ritual tradisional Dayak yang beransur-ansur hilang akibat perubahan gaya hidup dan pengaruh moden.
Perubahan ketara dalam sambutan Gawai
Bekas pembantu penyelidik Majlis Adat Istiadat Sarawak, Philip Igai, berkata sambutan Gawai pada hari ini jauh berbeza berbanding antara tahun 1960-an dan 1980-an, apabila ritual dan amalan tradisional memainkan peranan yang lebih besar dalam perayaan tersebut.
Beliau berkata salah satu sebab utama banyak ritual tradisional tidak lagi diamalkan secara meluas adalah perubahan kepercayaan agama dalam kalangan komuniti Dayak, terutamanya selepas ramai yang memeluk agama Kristian.
“Pada masa lalu, terdapat lebih banyak elemen tradisional seperti Gawai Umai dan Gawai Tuah, yang melibatkan golongan tua dan pelbagai upacara adat.
“Golongan tua memainkan peranan besar dalam menguruskan upacara. Kini, banyak amalan ini semakin jarang dilakukan dan hampir tidak dilaksanakan lagi,” katanya kepada Bernama.
Usaha menarik generasi muda
Philip, bekas guru berusia 76 tahun, berkata jawatankuasa penganjur Gawai di rumah panjang kini lebih menumpukan kepada aktiviti yang menarik minat generasi muda bagi menggalakkan penyertaan yang lebih ramai dalam perayaan tersebut.
Antara aktiviti popular ialah pertandingan sepak takraw dan futsal, manakala program karaoke juga menjadi kegemaran ramai.
“Walaupun begitu, usaha memelihara warisan budaya masih diteruskan. Di Betong, misalnya, terdapat kelab dan persatuan yang membantu generasi muda mempelajari seni budaya tradisional,” katanya.
Gawai simbol identiti dan perpaduan
Menurut Philip, walaupun beberapa amalan adat semakin berkurang dari masa ke masa, Hari Gawai yang disambut pada 1 dan 2 Jun terus menjadi simbol identiti dan perpaduan komuniti Dayak yang terdiri daripada hampir 30 kumpulan etnik di Sarawak.
Beliau berkata usaha untuk menaikkan taraf Gawai Dayak ke peringkat kebangsaan telah dibincangkan sejak awal 1960-an oleh pemimpin seperti Datuk Seri Tra Zehnder.
“Sebelum ia diiktiraf secara rasmi, komuniti Dayak menyambut pelbagai perayaan Gawai mengikut kumpulan etnik masing-masing sebagai tanda kesyukuran kepada Tuhan atas hasil tuaian yang melimpah, walaupun tarikhnya berbeza mengikut adat dan kawasan setempat.
“Selepas pembentukan Malaysia pada 1963, Ketua Menteri Sarawak yang pertama, Tan Sri Stephen Kalong Ningkan, bersetuju agar perayaan ini diwartakan, dan sambutan Gawai Day rasmi pertama diadakan pada 1 Jun 1965,” katanya.
Persiapan dan tradisi sambutan
Philip berkata persiapan untuk Gawai biasanya bermula beberapa hari sebelum 1 Jun melalui mesyuarat khas untuk membentuk jawatankuasa penganjur di rumah panjang dan membahagikan tanggungjawab dalam kalangan penduduk.
“Biasanya pada 30 Mei, persiapan dimulakan dengan penyediaan makanan seperti menyembelih ayam, memasak lemang dan menyediakan pelbagai juadah tradisional.
“Pada pagi 31 Mei, penduduk rumah panjang mula membentangkan tikar di ruai sebagai tanda bahawa sambutan Gawai yang sebenar telah bermula. Ada juga yang mengambil kesempatan untuk melawat kubur keluarga,” katanya.
Beliau menambah bahawa pada malam 31 Mei, penduduk berkumpul di ruai untuk upacara Gawai, diiringi bunyi gendang rayah, gendang upacara khas yang dimainkan semasa perayaan.
“Terdapat juga upacara ‘berayah’, di mana wakil dari setiap bilik keluarga berjalan mengelilingi ruai dengan memakai pakaian tradisional dan membawa parang sebagai simbol adat dan tradisi.
“Apabila menghampiri tengah malam, ketua Gawai menyampaikan ucapan dan tepat pada pukul 12 tengah malam 1 Jun, semua penduduk rumah panjang meminum ‘air pengayu’ sebagai simbol permulaan tahun Gawai yang baru sebelum berjabat tangan sebagai tanda bermaaf-maafan,” katanya. — Bernama
