Kebergantungan Malaysia terhadap tapak pelupusan sampah bukan sekadar pemandangan buruk bagi komuniti sekitarnya. Ia membawa akibat yang meluas melalui kelemahan tadbir urus — air yang lebih kotor, lebih banyak krisis iklim, dan kos yang semakin meningkat bagi pembayar cukai. Persoalannya: sebesar mana masalah ini, dan apa yang boleh dilakukan?
Kapasiti Tapak Pelupusan Semakin Mencapai Had
SWCorp meramalkan bahawa tapak pelupusan Malaysia akan penuh menjelang 2041, memandangkan negara terus menghasilkan lebih banyak sisa, meningkat antara 1.3% hingga 1.7% setiap tahun, dengan kebanyakannya dihantar ke tapak pelupusan dan bukannya dipulihkan, diguna semula, atau ditukar kepada barangan bernilai lebih tinggi. Lebih memburukkan keadaan, hanya 22 daripada 135 tapak pelupusan aktif adalah sanitari dan direka untuk menyekat sisa ke kawasan dan isipadu minimum supaya tidak mengancam kesihatan dan keselamatan penduduk sekitar. Baki 103 tapak pelupusan pada dasarnya adalah tapak pelupusan terbuka — di mana air hujan boleh melarutkan larut resapan berbahaya yang dihasilkan oleh sisa reput dan, tanpa sistem pengumpulan untuk memintasnya, terus meresap ke dalam tanah di bawahnya.
Ini termasuk pelbagai jenis sisa, dan penting untuk memahami bahawa tidak semua sisa pepejal bertindak sama setelah dilupuskan. Sisa pepejal Malaysia terdiri daripada sisa perbandaran dan sisa industri. Dari segi komposisi, sisa makanan dan bahan organik seperti sisa dapur, sisa pasar, dan sisa hortikultur merupakan kategori terbesar, membentuk kira-kira 35% sisa harian Malaysia. Sementara itu, plastik menyumbang kira-kira 26%, dan kertas, kaca, tekstil, serta logam membentuk sebahagian besar selebihnya.
Kesan Alam Sekitar dan Iklim
Sisa makanan menyebabkan kerosakan alam sekitar yang paling segera namun agak tidak ketara. Apabila sisa makanan dan bahan organik ditimbus di bawah lapisan sisa lain, ia reput tanpa oksigen, menghasilkan metana, gas yang memerangkap haba dan menjejaskan sistem iklim. Pada masa ini, kebanyakan tapak pelupusan Malaysia tidak mempunyai infrastruktur untuk menangkap metana ini, membolehkan gas tersebut terlepas terus ke atmosfera.
Untuk memahami kerosakan ini, metana yang bocor dari satu tapak pelupusan besar dalam tempoh setahun boleh menyamai pelepasan ratusan ribu kereta. Dengan itu, fikirkan fakta bahawa Malaysia mempunyai 135 tapak pelupusan aktif. Bagi sebuah negara yang mempunyai sasaran pelepasan sifar bersih dan komitmen iklim, isu ini akan menjadi lebih merosakkan jika tidak ditangani.
Kos kepada Rakyat dan Pembayar Cukai
Akibatnya, kebergantungan pada tapak pelupusan ini datang dengan kos yang akhirnya dibayar oleh setiap rakyat Malaysia. Terdapat kualiti air paip yang lebih rendah. Sistem sungai negara adalah sumber air minuman bagi kebanyakan penduduk. Di Johor, apabila benteng di sekitar tapak pelupusan CEP Renggam pecah pada 2019, ia melepaskan larut resapan dengan kepekatan ammonia dan logam berat ke Sungai Benut, memaksa penutupan loji rawatan air dan memutuskan bekalan kepada lebih 75,000 penduduk. Akhirnya, apabila pengurusan sisa gagal di hulu, komuniti di hilir yang menanggung beban.
Kemudian, terdapat kejadian iklim yang lebih kerap dan teruk yang semakin sukar dipisahkan daripada cara negara mengurus sisa organiknya. Dimensi iklim memberi kesan kepada semua orang, walaupun secara beransur-ansur. Metana yang terlepas dari tapak pelupusan Malaysia menyumbang kepada pemanasan yang sama yang memperhebatkan banjir, kemarau, dan gelombang haba melampau yang sudah dialami rakyat Malaysia. Banjir 2024 di Johor dan Kelantan menyebabkan kerosakan dianggarkan RM1.5 bilion. Walaupun pengurusan sisa yang lemah tidak menyebabkan banjir tersebut, ia adalah sebahagian daripada lejar pelepasan yang sama yang menjadikannya lebih kerap dan teruk. Hubungan dengan cara negara mengurus sisa organik adalah jelas, walaupun ia kurang jelas seperti jalan yang ditenggelami air.
Akhir sekali, terdapat kos fiskal yang ditanggung oleh setiap pembayar cukai Malaysia. Menyelenggara 174 tapak pelupusan yang telah ditutup menelan kos kira-kira RM1.9 bilion setahun dan menjadi bil berulang yang semakin meningkat dengan setiap tapak baru yang penuh dan ditutup. Ini adalah kos tertunda kerana tidak membina sistem yang lebih baik lebih awal; semakin lama kebergantungan pada tapak pelupusan berterusan, semakin besar jumlahnya.
Langkah ke Hadapan: Revolusi Pengurusan Sisa
Kerajaan sudah bergerak ke arah yang betul dengan Pelan Induk Ekonomi Kitaran untuk Sisa Pepejal (2025–2035) dan Pelan Peralihan Tenaga Nasional yang secara tidak langsung melengkapkannya. Namun, rangka kerja ini masih belum menterjemahkan niat dasar ini kepada hasil yang boleh diukur di lapangan. Jadi, apa yang benar-benar berkesan? Malaysia mesti merevolusikan pengurusan sisa dan menggunakan alat serta teknologi yang dimiliki.
Tuas yang paling segera adalah menyasarkan kategori terbesar, iaitu sisa makanan. Pencernaan anaerobik memecahkan bahan organik dalam tangki tertutup dan menangkap metana yang dihasilkan sebagai tenaga yang boleh digunakan, menjadikan apa yang kini menjadi liabiliti iklim kepada sumber yang membekalkan grid. Malaysia sudah mempunyai contoh yang berfungsi di Ampang Jajar, di mana kemudahan sisa makanan-ke-gas asli boleh diperbaharui menukar sisa organik kepada biogas untuk sistem pengagihan tenaga.
Merentasi aliran sisa yang lebih luas, prinsipnya adalah sama. Kaca, tekstil, dan plastik yang kini pergi ke tapak pelupusan boleh diubah menjadi seramik kejuruteraan atau bahan binaan. Pembakaran sisa-ke-tenaga (WtE) juga sebahagian daripada gambaran inovasi, terutamanya dalam persekitaran geopolitik semasa. Dengan pasaran tenaga global yang tidak menentu dan Malaysia memperdalam dorongan untuk keselamatan tenaga, keupayaan untuk menjana elektrik daripada sisa baki mempunyai berat, dan rancangan kerajaan untuk satu loji WtE setiap negeri menjelang 2035 mencerminkan perkara itu. Logik ini lebih kukuh apabila asas telah diletakkan. Jika Malaysia dapat mengalihkan sisa makanan dengan berkesan, memulihkan bahan, dan menangkap gas tapak pelupusan dalam jangka pendek, ia akan berada dalam kedudukan yang lebih baik untuk membuat teknologi serupa berfungsi seperti yang diharapkan beberapa dekad akan datang.
Tanggungjawab Bersama
Tanggungjawab terletak pada semua orang: kerajaan yang menetapkan dan menguatkuasakan rangka kerja dasar, syarikat yang meneliti rantaian bekalan dan pilihan bahan mereka sendiri, dan individu yang disokong oleh infrastruktur yang menjadikan pilihan bertanggungjawab sebagai pilihan yang mudah. Untuk terus menimbus sebahagian besar sisa sementara tapak pelupusan dikira mundur ke tarikh akhir yang tetap memerangkap negara dalam kitaran kekal ciptaannya sendiri, di mana setiap tahun tanpa tindakan akan membawa kepada akibat yang lebih besar.
Zayana Zaikariah adalah penyelidik kanan dengan Program Iklim, Alam Sekitar dan Tenaga di Institut Kajian Strategik dan Antarabangsa (ISIS) Malaysia. Beliau adalah pembaca FMT. Pandangan yang dinyatakan adalah pandangan penulis dan tidak semestinya mencerminkan pandangan FMT.
