Pakar Tekankan Kepentingan Kematangan Digital untuk Kanak-kanak dan Remaja
KUALA LUMPUR, 7 April 2026 — Kematangan dalam talian dalam kalangan kanak-kanak dan remaja melangkaui sekadar penguasaan teknologi semata-mata. Ia juga melibatkan kesedaran emosi untuk menetapkan sempadan privasi peribadi serta keupayaan mengenal pasti manipulasi dan risiko berpotensi di dunia digital.
Had Umur 16 Tahun sebagai Langkah Positif
Profesor Madya dan pakar psikiatri Dr Hijaz Ridzwan dari Jabatan Psikiatri, Kulliyyah Perubatan di Universiti Islam Antarabangsa Malaysia (UIAM) menyatakan bahawa individu di bawah 16 tahun masih dalam proses perkembangan emosi, menjadikan mereka lebih cenderung membuat keputusan impulsif berdasarkan emosi berbanding pemikiran rasional.
"Penggunaan media sosial memerlukan tahap kematangan tertentu. Remaja yang lebih muda lebih cenderung untuk menyiarkan kandungan dalam keadaan terpengaruh emosi tanpa mempertimbangkan akibat jangka panjang, dan mudah dipengaruhi oleh rakan sebaya serta tekanan sosial," jelas Dr Hijaz kepada Bernama.
Beliau berkata demikian dalam konteks rancangan kerajaan untuk menguatkuasakan had umur minimum 16 tahun bagi penggunaan media sosial, yang dijadualkan berkuat kuasa pada separuh kedua tahun ini.
Konsep Kematangan Digital yang Komprehensif
Dr Hijaz menambah bahawa usia 16 tahun menandakan satu pencapaian penting kerana remaja yang lebih dewasa cenderung menunjukkan pemikiran kritikal yang lebih kuat dan lebih bersedia untuk menilai risiko termasuk penipuan, manipulasi emosi dan kandungan yang mengelirukan.
"Konsep kematangan digital amat penting. Ia merangkumi pemahaman tentang sempadan privasi, membezakan antara kenalan sebenar dengan orang asing, mengurus pergantungan terhadap pengesahan seperti 'suka' atau komen, serta keupayaan menerima kritikan dan mengawal impuls ketika menggunakan teknologi," terang beliau.
Beliau menggambarkan cadangan kerajaan menetapkan had umur 16 tahun untuk penggunaan media sosial sebagai langkah positif. "Walaupun usia sahaja tidak menjamin kematangan, ia memberikan peluang untuk pemantauan dan bimbingan berkesan sebelum remaja diberikan akses tanpa sekatan ke dunia digital," tambahnya.
Risiko Algoritma Media Sosial dan Kesan Jangka Panjang
Dr Hijaz turut memberi amaran bahawa algoritma media sosial, yang direka untuk menarik dan mengekalkan perhatian pengguna, boleh bertindak sebagai perangkap untuk remaja. Pendedahan berulang kepada kandungan yang tidak realistik boleh menjejaskan harga diri dan memesongkan persepsi tentang standard kehidupan atau penampilan peribadi.
Berdasarkan pengalaman klinikalnya, beliau mencatatkan bahawa kanak-kanak yang menjadi mangsa 'grooming' sering menghadapi trauma jangka panjang. Mereka mungkin menjadi mudah marah, sukar mempercayai orang lain, menarik diri secara sosial, dan membawa perasaan malu, rasa bersalah serta ketakutan yang boleh membawa kepada kemurungan.
Namun, beliau menekankan bahawa pendedahan kepada teknologi tetap penting, terutamanya dalam era digital pantas masa kini di mana ia merupakan sebahagian penting dalam kehidupan seharian dan pembelajaran, termasuk pendidikan berasaskan rumah.
Kawalan Pendedahan Awal kepada Peranti Digital
Sementara itu, ahli terapi Analisis Tingkah Laku Gunaan (ABA) Shafiq Hamidon dari Fit In Child Development Centre menekankan bahawa pendedahan awal kepada peranti digital perlu dikawal dengan teliti mengikut usia untuk memastikan perkembangan yang sihat.
Beliau mengesyorkan kanak-kanak di bawah dua tahun mengelakkan penggunaan skrin sepenuhnya untuk membina kemahiran sosial, manakala kanak-kanak berusia enam tahun ke atas perlu dihadkan kepada satu hingga dua jam masa skrin sehari, diseimbangkan dengan aktiviti fizikal dan interaksi keluarga.
Shafiq menyatakan bahawa penggunaan skrin berlebihan dalam kalangan kanak-kanak telah menjadi isu yang semakin serius, menyumbang kepada masalah tingkah laku seperti tantrum berpanjangan, kesukaran mengawal emosi dan mudah marah apabila akses peranti dihadkan.
"Kesilapan biasa yang dilakukan ibu bapa ialah menggunakan skrin sebagai alat utama untuk menenangkan kanak-kanak semasa tantrum. Ini mewujudkan kitaran di mana kanak-kanak belajar bahawa berkelakuan tidak baik akan memberi mereka masa skrin," tegasnya.
Kesan Platform Video Pendek terhadap Tumpuan
Beliau turut mengetengahkan bahawa platform video pendek seperti TikTok dan YouTube Shorts boleh memberi kesan negatif terhadap jangka tumpuan kanak-kanak di sekolah, menjadikan mereka mudah bosan dan sukar mengikuti pelajaran disebabkan tabiat terus menatal kandungan.
"Menonton video menghiburkan untuk kanak-kanak kerana ada muzik dan visual terang, serta berlangsung pantas. Jadi apabila bilik darjah terasa membosankan dan hanya menampilkan guru bercakap di hadapan, mereka menjadi bosan dan sukar mengikuti pelajaran," jelas Shafiq.
Beliau menambah bahawa kanak-kanak sedemikian sering menghadapi kesukaran kekal pada satu topik semasa perbualan. Mereka menunjukkan minat yang sedikit terhadap komunikasi dua hala yang berpanjangan dan cenderung memberi respons dengan jawapan pendek, yang boleh menyumbang kepada kelewatan pertuturan.
Strategi Pengurusan Masa Skrin yang Berkesan
Shafiq menasihati ibu bapa supaya peka terhadap perubahan tingkah laku anak-anak mereka dan mendapatkan intervensi awal apabila diperlukan. Ini mungkin termasuk berunding dengan pakar seperti ahli terapi pertuturan, ahli terapi pekerjaan, atau pakar pediatrik perkembangan untuk penilaian dan sokongan yang sesuai.
"Ramai ibu bapa terlepas pandang perkara ini. Mereka melawat hospital hanya untuk vaksinasi, tetapi sama pentingnya untuk mendapatkan penilaian anak mereka oleh pakar perkembangan bagi memastikan pertumbuhan dan keupayaan mereka sesuai dengan usia," katanya.
Beliau juga menekankan bahawa ibu bapa memerlukan strategi yang jelas untuk mengurus masa skrin berbanding mengambil peranti secara tiba-tiba, yang boleh mencetuskan tingkah laku memberontak.
"Sebagai contoh, ibu bapa boleh menetapkan masa skrin antara jam 4 dan 5 petang dan memaklumkan kepada kanak-kanak terlebih dahulu. Menggunakan pemasa atau penggera boleh memberi isyarat bahawa masa hampir tamat, membantu kanak-kanak bersedia secara emosi," nasihatnya.
Shafiq selanjutnya menekankan kepentingan menyediakan aktiviti alternatif yang sesuai dengan usia untuk mengisi masa kanak-kanak tanpa skrin, kerana tanpa aktiviti yang jelas, kanak-kanak lebih cenderung kembali kepada peranti dan menunjukkan tingkah laku negatif.
